جرم حفاری غیرمجاز و گنج یابی | مجازات زندان و جریمههای میراث فرهنگی
قانون فلزیاب در ایران ۱۴۰۴؛ خط قرمز کجاست؟ جرم حفاری غیرمجاز چیست؟ (راهنمای جامع حقوقی و امنیتی)
ساعت ۲ بامداد است. شما با کلی ذوق و شوق، دستگاه فلزیاب ۲۰ میلیونی خود را که حاصل پسانداز چند ماههتان است، در صندوق عقب ماشین جاسازی کردهاید و به سمت بیابانهای خارج شهر حرکت میکنید. جاده خلوت است و سکوت حکمفرماست. ناگهان نور گردان آبی و قرمز در آینه بغل ظاهر میشود یا به یک ایست بازرسی غیرمنتظره میرسید.
مامور با لحنی جدی میگوید: «صندوق عقب رو بزن بالا».
ضربان قلبتان به ۱۸۰ میرسد. گلویتان خشک میشود. در آن لحظه هزار فکر از سرتان میگذرد: آیا بازداشت میشوم؟ آیا زندانی دارد؟ آیا دستگاه نازنینم مصادره میشود؟ اصلا چه جوابی باید بدهم؟
این لحظه، نقطه عطف زندگی بسیاری از کاوشگران است. لحظهای که ندانستن قانون، میتواند ضرر مالی سنگین و سوءسابقه کیفری را به همراه داشته باشد.
فضای مجازی و بازار ایران پر از شایعات ضد و نقیض است. یک فروشنده برای اینکه جنسش را بفروشد میگوید: “خیالت راحت، این دستگاه مجوز دارد و هیچکس کاری به کارت ندارد!”. دوست دیگری میگوید: “اگر با دستگاه بگیرنت، ۳ سال مستقیم میروی آب خنک!”.
اما حقیقت کجاست؟ قانونگذار دقیقاً چه میگوید؟ ما در تیم حقوقی و فنی موسوی آفیشیال، تصمیم گرفتیم یک بار برای همیشه، پرونده حقوقی فلزیاب در سال ۱۴۰۴ را باز کنیم. در این مقاله، نه قرار است به شما امید واهی بدهیم و نه قرار است بیهوده شما را بترسانیم. ما “واقعیت کفِ بازار و دادگاه” را به شما میگوییم.
آیا داشتن فلزیاب “جرم” است؟ (جرم حفاری غیرمجاز چیست؟)
بگذارید بدون مقدمهچینی و با زبان ساده پاسخ دهیم. این پاسخ حاصل بررسی صدها پرونده قضایی است:
برای درک دقیق موضوع، باید به تنها قانون رسمی کشور در این زمینه مراجعه کنیم. قانونی که در سال ۱۳۷۹ تصویب شد و هنوز هم ملاک عمل قضات است: «قانون ضرورت اخذ مجوز برای ساخت، خرید و فروش دستگاههای فلزیاب».
«ساخت، خرید و فروش، نگهداری، تبلیغ و استفاده از هرگونه دستگاه فلزیاب و همچنین ورود آن به کشور، منوط به اخذ مجوز از سازمان میراث فرهنگی کشور میباشد.
متخلفان از مفاد این قانون، به ضبط و مصادره دستگاه مذکور محکوم میشوند. چنانچه دستگاه فوق در حفاری غیرمجاز به قصد کشف اموال فرهنگی – تاریخی مورد استفاده قرار گیرد، علاوه بر ضبط دستگاه، مرتکب به مجازات مقرر در ماده (۵۶۲) قانون مجازات اسلامی محکوم میگردد.»
تفسیر حقوقی این قانون (به زبان آدمیزاد)
اگر دقت کنید، قانونگذار بین دو حالت تفکیک قائل شده است:
- حالت اول (فقط نگهداری و حمل): اگر پلیس شما را بگیرد و دستگاه در ماشین باشد (و در حال کندن زمین نباشید)، مجازات شما فقط “ضبط دستگاه” است. یعنی دستگاه میرود و دیگر برنمیگردد. در اکثر مواقع جریمه نقدی (یک تا سه برابر ارزش کالا) هم ضمیمه میشود.
- حالت دوم (حفاری و کاوش): اگر شما را سرِ چاله یا در حال استفاده از دستگاه در یک محوطه باستانی بگیرند، داستان عوض میشود. اینجا دیگر بحث فقط دستگاه نیست؛ بحث تجاوز به میراث ملی است و طبق ماده ۵۶۲، حکم زندان (۶ ماه تا ۳ سال) صادر میشود.
افشای دروغ بزرگ قرن: “دستگاه با مجوز رسمی و کارت تردد!”
حتماً در اینستاگرام، تلگرام یا سایتهای زرد دیدهاید که با فونت درشت مینویسند: “فروش فلزیاب با مجوز رسمی پلیس و کارت تردد!” یا “با این دستگاه با خیال راحت جلوی پاسگاه رد شوید!”.
⚠️ هشدار جدی: کلاهبرداری با کلیدواژه “مجوز”
بیایید روراست باشیم: در جمهوری اسلامی ایران، هیچ مجوزی برای “گنجیابی شخصی” یا “فلزیابی تفریحی” صادر نمیشود. تمام ادعاهای فروشندگان مبنی بر مجوز حمل، دروغ محض برای فروش دستگاههایشان است.
پس این مجوزهایی که نشان میدهند چیست؟
سازمان میراث فرهنگی تنها به سه گروه مجوز خرید و حمل میدهد:
- شرکتهای معدنی: برای اکتشاف کانیها و معادن (با ارائه پروانه بهرهبرداری معدن).
- شرکتهای تاسیساتی و پیمانکاری: اداره آب، برق، گاز و مخابرات برای پیدا کردن لوله و کابل (که دستگاههایشان اصلا به درد گنجیابی نمیخورد).
- باستانشناسان دانشگاهی: که پروژههای تحقیقاتی دارند.
آن کارتی که فروشنده به شما میدهد و رویش عکس شما و مهر شرکت خودش را زده، صرفاً یک “کارت گارانتی” یا “کارت شناسایی شرکتی” است. این کارت نزد پلیس و قاضی هیچ ارزش قانونی ندارد و به اندازه یک کاغذ باطله ارزش دارد. دل خوش کردن به این کارتها، یعنی خود را دستیدستی به دردسر انداختن.
چگونه مثل یک حرفهای رفتار کنیم؟ (پروتکلهای امنیتی حمل)
با وجود تمام این قوانین سختگیرانه، واقعیت این است که هزاران کاوشگر در ایران مشغول فعالیت هستند. آیا همه آنها دستگیر میشوند؟ خیر. راز موفقیت آنها در “رعایت اصول امنیتی” و رفتار حرفهای است. اگر تصمیم به خرید و استفاده دارید، باید این قوانین نانوشته را بدانید:
۱. قانون طلایی: دمونتاژ (Disassembly)
بزرگترین اشتباه آماتورها این است که دستگاه را به صورت سرهم شده (آماده به کار) یا داخل کیف مخصوص خودش (که داد میزند من فلزیابم!) در صندوق عقب میگذارند.
روش صحیح: دستگاه باید کاملاً دمونتاژ شود.
- لوپ (کویل): در کنار زاپاس یا زیر موکت صندوق.
- یونیت اصلی: داخل کیف لپتاپ یا لابهلای لباسها در ساک مسافرتی.
- دسته و شفت: در کنار ابزارهای ماشین (جک و آچار).
در قانون، حمل “قطعات الکترونیکی” یا “پلاستیکی” جرم نیست. وقتی قطعات جدا باشند، اثبات اینکه اینها اجزای یک دستگاه گنجیاب هستند برای مامور در لحظه اول دشوارتر میشود و شما فرصت دفاع دارید (مثلاً ادعا کنید لوازم تعمیراتی یا قطعات یدکی است).
۲. فاکتور معتبر: تفاوت “قاچاق” با “حمل غیرمجاز”
این نکته بسیار ظریف و حیاتی است. وقتی دستگاه شما کشف شود، اولین اتهامی که قاضی تعزیرات حکومتی به شما میزند، “قاچاق کالا” است. جریمه قاچاق میتواند تا ۱۰ برابر ارزش کالا باشد!
۳. منطقه جغرافیایی: کجا خط قرمز است؟
حفاری یا حتی روشن کردن دستگاه در مناطق زیر، حکم خودکشی را دارد:
- تپههای باستانی ثبت شده (تابلو دار).
- حریم امامزادهها، بقاع متبرکه و قبرستانهای تاریخی.
- محوطههای نزدیک پاسگاههای مرزی.
در این مکانها، قانون هیچ شوخی ندارد و حکم زندان (ماده ۵۶۲) به حداکثر خود (۳ سال) میرسد. اما در زمینهای بایر، بیابانهای دورافتاده یا زمینهای کشاورزی شخصی (با رضایت مالک)، حساسیت کمتر است و معمولاً اگر شاکی خصوصی نباشد، پرونده سبکتر بسته میشود.
نکته خرید هوشمندانه:
برخی دستگاهها به دلیل شکل ظاهری عجیب و غریبشان (مثل تفنگ یا آرپیجی!) حساسیت پلیس را صدچندان میکنند. دستگاههای مدرن امروزی طراحی کامپکت و تاشو دارند که راحت مخفی میشوند.
👈 مشاهده لیست فلزیابهای کامپکت و حرفهای (راهنمای خرید ۲۰۲۵)
استراتژی دفاع در دادگاه: چگونه خود را نجات دهیم؟
فرض کنیم بدترین اتفاق افتاد و دستگاه توقیف شد. در دادگاه چه باید بگویید؟
۱. سکوت و عدم اقرار
بزرگترین دشمن شما در دادگاه، “اقرار خودتان” است. اگر در بازجویی بنویسید “رفته بودم گنج پیدا کنم”، کار تمام است. شما به نیت مجرمانه اقرار کردهاید.
دفاع صحیح: “این دستگاه را برای پیدا کردن لوله آب باغ پدرم خریدم”، “من دانشجوی زمینشناسی هستم و روی سنگهای معدنی تحقیق میکنم”، “انگشتر یادگاری همسرم در باغ گم شده بود”.
۲. چالش فنی دستگاه (صنعتی vs گنجیاب)
همه دستگاهها از نظر قانون “فلزیاب ممنوعه” نیستند. وکیل شما باید درخواست کند که دستگاه به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع شود.
- اگر دستگاه شما “سیستم تفکیک طلا” نداشته باشد، میتوان ادعا کرد که یک “فلزیاب صنعتی” است.
- اگر دستگاه شما اسکنر زمینشناسی (Geophysics) باشد، میتوان ادعا کرد برای بررسی لایههای خاک و آبیابی است.
- دستگاههای پینپوینتر (قلمی) معمولاً حساسیت بسیار کمی دارند و راحتتر تبرئه میشوند.
سوالات متداول و خاکستری کاربران (FAQ)
خیر. این دستگاهها کاربرد امنیتی و حفاظتی دارند و فروش و نگهداری آنها برای شرکتها و انتظامات آزاد است. حساسیت قانون روی دستگاههای “پالسی” (PI) و “ویالاف” (VLF) عمقزن است.
این بزرگترین سوءتفاهم ایرانیهاست. طبق قانون مدنی و اساسی، مالکیت شما بر زمین، فقط شامل سطح زمین است. اعماق زمین و هر آنچه از آثار تمدنی در آن باشد، جزء “انفال” و متعلق به حاکمیت است. حفاری در زیرزمین خانه خودتان به قصد دفینه، دقیقاً همان جرم حفاری در مکان عمومی را دارد. اما تفاوتش این است که در ملک شخصی، پلیس بدون “حکم ورود قضایی” حق ورود ندارد.
از نظر فنی، ۹۹٪ این برنامهها اسباببازی هستند و با سنسور مغناطیسسنج گوشی کار میکنند که نهایتاً یک میخ را در فاصله ۲ سانتی متری بگیرد. از نظر قانونی، داشتن این اپلیکیشنها جرم نیست چون اصلاً کارایی ندارند.
بسیار دشوار است. طبق قانون، دستگاههای مکشوفه به نفع سازمان میراث فرهنگی ضبط میشوند. مگر اینکه در دادگاه تجدیدنظر ثابت کنید که دستگاه کاربرد صنعتی داشته و شما مجوز فعالیت صنعتی دارید (مثلاً شرکت پیمانکاری آب دارید). در غیر این صورت، باید قید دستگاه را بزنید.
برای مطالعه منابع خارجی در مورد استانداردهای جهانی فلزیابی و قوانین کشورهای دیگر، میتوانید به مرجع زیر مراجعه کنید:
