خطرات مرگبار گاز طلا و سموم دفینه | واقعیت علمی یا خرافات؟
خطرات مرگبار گاز طلا و سموم دفینه | واقعیت علمی یا خرافات؟
تحلیل تخصصی خطرات بیوشیمیایی، تلههای باستانی و پروتکلهای بقا در حفاریهای زیرزمینی
۱. گاز طلا و سموم دفینه؛ از توهم کیمیاگری تا حقیقت فیزیک شیمی
در میان جویندگان گنج، اصطلاح “گاز طلا” به هالهای از وحشت و ثروت اشاره دارد. اما بیایید با زبان علم صحبت کنیم. طلا ($Au$) با عدد اتمی ۷۹، یکی از پایدارترین عناصر جدول تناوبی است. این فلز تحت هیچ شرایط زمینشناسی معمولی اکسید نمیشود و تبخیر نمیگردد.
پس آنچه حفاران به عنوان “بوی طلا” یا گاز طلا و سموم دفینه حس میکنند چیست؟ پاسخ در سه عامل نهفته است:
- ناخالصیهای همراه: طلا در دفینهها هرگز ۱۰۰٪ خالص نیست. آلیاژهای همراه مانند مس ($Cu$)، نقره ($Ag$) و آرسنیک ($As$) در طول قرنها دچار خوردگی شده و گازهای فرار تولید میکنند.
- اثر یونیزاسیون: توده بزرگی از طلا در زیر زمین میتواند میدان الکترومغناطیسی ضعیفی ایجاد کند که باعث یونیزه شدن هوای اطراف و تجمع ذرات معلق میشود که بویی شبیه به “اوزون” یا “بوی فلز” میدهد.
- تجزیه کاتالیزوری: طلا میتواند به عنوان یک کاتالیزور برای برخی واکنشهای آلی در خاک عمل کند و سرعت تولید گازهایی مثل متان را در مجاورت خود افزایش دهد. مراقب گاز طلا و سموم دفینه باشید
۲. تلههای شیمیایی: میراث مرگبار گاز طلا و سموم دفینه از معماران باستان
برخلاف تصور عامه که تلهها را فقط سنگی و فیزیکی میبینند، معماران مقبرههای هخامنشی، مصری و ساسانی از جنگ شیمیایی برای محافظت از اموال استفاده میکردند.
یکی از رایجترین روشها، استفاده از سیانیدهای معدنی و گوگرد در ترکیب ساروج یا پلمبها بود. هنگامی که حفار با تیشه به ساروج ضربه میزند، بر اثر اصطکاک و گرما، این مواد واکنش داده و گاز سیانور آزاد میکنند. این گاز با مسدود کردن آنزیم سیتوکروم اکسیداز در میتوکندری سلول، تنفس سلولی را متوقف کرده و فرد در کمتر از ۲ دقیقه دچار مرگ مغزی میشود.
همین الان قیمت لحظهای ونکویش را چک کنید
سری ونکویش با گارانتی اصلی و پک شرکتی موجود است. برای مشاهده مدلها و قیمت روز کلیک کنید.
۳. کاتالوگ گاز طلا و سموم دفینه زیرزمینی؛ قاتلان نامرئی
الف) مونوکسید کربن ($CO$): قاتل بیصدا
این گاز نه بو دارد و نه رنگ. در حفاریهایی که از موتور برق یا پمپ آب در دهانه چاه استفاده میشود، این گاز به دلیل سنگینی در انتهای چاه جمع میشود. میل ترکیبی آن با هموگلوبین خون ۲۵۰ برابر بیشتر از اکسیژن است.
ب) سولفید هیدروژن ($H_2S$): بوی مرگ
این گاز که بوی تخممرغ گندیده میدهد، در مکانهایی که جسد یا مواد پروتئینی (مانند هدایای غذایی در مقبرهها) وجود داشته، تولید میشود. نکته خطرناک این است که در غلظتهای بالا، این گاز حس بویایی را فلج میکند؛ یعنی حفار ابتدا بوی بدی حس میکند اما ناگهان فکر میکند بو تمام شده، در حالی که غلظت گاز به شدت بالا رفته و سیستم عصبی را از کار انداخته است.
ج) گاز آمونیاک و بخارات جیوه
در برخی تدفینهای خاص، از جیوه برای جلوگیری از فساد یا به عنوان بخشی از تلههای باستانی استفاده میشده است. بخارات جیوه در فضای بسته بسیار سمی بوده و باعث تخریب فوری سیستم عصبی و کلیهها میشود.
۴. خطرات بیولوژیک: نفرین فراعنه یا قارچهای سیاه؟
بسیاری از مرگومیرهایی که به “نفرین” نسبت داده میشوند، ناشی از هاگ (اسپور) قارچهای باستانی هستند. قارچهایی مانند Aspergillus flavus میتوانند هزاران سال در محیط خشک و تاریک مقبرهها زنده بمانند. به محض باز شدن پلمب و ورود رطوبت نفس حفار، این هاگها فعال شده و وارد ریه میشوند که منجر به عفونتهای ریوی شدید و مرگبار (پنومونی قارچی) میگردد.
۵. تکنولوژی در خدمت ایمنی: چگونه گاز طلا و سموم دفینه را شناسایی کنیم؟
اتکا به حس بویایی در حفاری، نوعی خودکشی است. امروزه تجهیزات مدرن جایگزین روشهای سنتی شدهاند:
- گازسنجهای چهارگانه (4-Gas Detectors): این دستگاهها به طور همزمان سطح اکسیژن ($O_2$)، گازهای قابل اشتعال ($LEL$)، مونوکسید کربن و سولفید هیدروژن را مانیتور میکنند.
- استفاده از شمع: (روش نیمه علمی) شمع فقط وجود یا عدم وجود اکسیژن را نشان میدهد. اگر شمع خاموش شد، یعنی اکسیژن زیر ۱۷٪ است. هشدار: در صورت وجود گاز متان، استفاده از شمع باعث انفجار آنی میشود!
- هواکشهای سانتریفیوژ: قبل از ورود، باید هوای مرده داخل اتاقک با استفاده از لولههای خرطومی و مکندههای قوی کاملاً تخلیه شود.
۶. پروتکل احیای مصدوم (کمکهای اولیه حیاتی) هنگام استشمام گاز طلا و سموم دفینه
اگر همراه شما دچار گازگرفتگی شد، ثانیهها سرنوشتساز هستند:
- ایمنی خودتان اولویت است: بدون ماسک اکسیژن هرگز برای نجات وارد نشوید، وگرنه نفر دوم لیست قربانیان خواهید بود.
- انتقال به سطح: مصدوم را با طناب و وینچ سریعاً به هوای آزاد منتقل کنید.
- وضعیت ریکاوری: او را به پهلو بخوابانید تا در صورت استفراغ، مجرای تنفسی بسته نشود.
- اکسیژنرسانی: اگر دستگاه اکسیژن دارید، بلافاصله از آن استفاده کنید.
- ممنوعیت خوراکی: هرگز به مصدوم بیهوش شیر یا آب ندهید.
🏅 ماینلب ونکویش ۵۴۰ پرو پک
نسخه کامل با دو کویل (کوچک و بزرگ) و هدفون وایرلس. بهترین گزینه برای کسانی که همه چیز را یکجا میخواهند.
💰 نوکتا سیمپلکس اولترا (Ultra)
مدل جدید ۲۰۲۴ با وزن سبکتر، سرعت بازیابی بیشتر و بدنه فیبر کربن. خوشدستترین دستگاه بازار.
🌊 پینپوینتر پالس دایو (PulseDive)
مکمل ضروری هر دو دستگاه. اگر سیمپلکس یا ونکویش میخرید، بدون پینپوینتر کارتان لنگ است.
۷. راهنمای انتخاب ماسک مناسب در مواجهه با گاز طلا و سموم دفینه
بسیاری از حفاران به اشتباه از ماسکهای فیلتردار کاغذی (N95) استفاده میکنند که هیچ تاثیری در برابر گازهای شیمیایی ندارد. جدول زیر راهنمای انتخاب فیلتر است:
| رنگ فیلتر | نوع محافظت | مناسب برای |
|---|---|---|
| بنفش | ذرات و اسپورها | قارچهای باستانی و گرد و غبار ساروج |
| زرد | گازهای اسیدی | سولفید هیدروژن و بخارات کلر |
| آبی | گازهای آمونیاکی | تجزیه مواد آلی و اجساد |
| قرمز | بخارات جیوه | تلههای جیوهای و کیمیاگری |
۱. مهندسی مرگ؛ تاریخچه استفاده از گاز طلا و سموم دفینه در حفاظت از دفینهها
استفاده از مواد سمی برای حفاظت از اموال پس از مرگ، قدمتی به اندازه خود مفهوم تدفین دارد. معماران دنیای باستان، از مصر و بینالنهرین تا امپراتوریهای بزرگ ایران (هخامنشی و ساسانی)، به خوبی میدانستند که تلههای مکانیکی مانند ریزش سنگ یا تیغههای پرتابی ممکن است در اثر رطوبت زنگ بزنند یا از کار بیفتند. اما سموم معدنی و آلی، هرچه زمان بیشتری بگذرد، در محیطهای ایزوله خطرناکتر میشوند.
الف) میراث آرسنیک و گاز طلا و سموم دفینه و زرنیخ در مقبرههای ایرانی
در کاوشهای باستانشناسی در فلات ایران، مشاهده شده است که در لایههای زیرین ساروج یا در میان دیوارههای دوجداره مقبرهها، از مقادیر انبوه سولفید آرسنیک (زرنیخ) استفاده میشده است. هدف اولیه، جلوگیری از نفوذ موریانهها، موشها و سایر جوندگان به پارچههای گرانبها و اجساد بود. اما این ماده در واکنش با رطوبت بسیار اندک محیط و در غیاب اکسیژن، به گاز آرسین ($AsH_3$) تبدیل میشود. این گاز همان بوی معروف “سیر” را ساطع میکند که متاسفانه حفاران آن را به اشتباه نشانه نزدیکی به طلا میدانند. استنشاق آرسین باعث تخریب فوری گلبولهای قرمز و نارسایی حاد کلیه در کمتر از ۲۴ ساعت میشود.
ب) جیوه؛ نگهبان سیمابی چین و مصر در گاز طلا و سموم دفینه
در تمدنهای شرق دور، جیوه نماد جاودانگی بود. آرامگاه امپراتور “چیان شی هوانگ” در چین، طبق متون تاریخی، دارای رودخانههایی از جیوه مایع است. جیوه در دمای اتاق تبخیر میشود. در یک فضای بسته مانند اتاقک گنج، فشار بخار جیوه به حد اشباع میرسد. ورود به چنین فضایی بدون ماسک مخصوص، منجر به مسمومیت عصبی شدید (Erethism) میشود که در باستان به آن “جنزدگی” یا “نفرین” میگفتند؛ چرا که فرد دچار هذیان، لرزش شدید و در نهایت فلج کامل میشد.
ج) تلههای میکروبی در گاز طلا و سموم دفینه: هاگهایی که زنده میمانند
یکی از پیچیدهترین روشهای حفاظتی، استفاده از گیاهان سمی و دانههای آلوده در هنگام دفن بود. قارچهای خانواده Aspergillus و باکتریهای بیهوازی کزاز، در محیطهای تاریک و سرد دفینهها به حالت خواب (Dormant) در میآیند. آنها میتوانند ۳۰۰۰ سال منتظر بمانند تا اولین انسانی که با تیشه پلمب را میشکند، هاگهای آنها را با قدرت به داخل ریه خود بمکد. این همان پدیدهای است که در سال ۱۹۲۲ باعث مرگ “لورد کارناروون” پس از باز کردن مقبره توتعنخآمون شد و افسانه نفرین فراعنه را بر سر زبانها انداخت، در حالی که علم مدرن آن را یک حمله بیولوژیک باستانی میداند.
۲. مهندسی تهویه در گاز طلا و سموم دفینه؛ چیدمان سیستم مکش و دمِش در فضاهای بسته
بزرگترین اشتباه حفاران، اعتماد به “هواخوری طبیعی” است. گازهایی مانند دیاکسید کربن ($CO_2$) و رادون، از هوا سنگینتر هستند و مانند آب در ته چاه یا اتاقک جمع میشوند. حتی اگر دهانه کار باز باشد، این گازها خارج نمیشوند. برای پاکسازی واقعی، نیاز به یک پروتکل تهویه اجباری دارید.
الف) روش تهویه فشار مثبت (دمنده) هنگام استشمام گاز طلا و سموم دفینه
در این روش، هوای تازه محیط بیرون توسط یک فن سانتریفیوژ (هواکشهای حلزونی با دور بالا) از طریق لولههای خرطومی انعطافپذیر به پایینترین نقطه کار هدایت میشود. لوله باید دقیقا در جایی قرار گیرد که حفار مشغول کار است. با ورود هوای تازه، فشار داخل اتاقک بالا رفته و گازهای سمی از دهانه چاه یا شکافها به بیرون رانده میشوند.
نکته حیاتی: طول لوله نباید باعث افت فشار فن شود. برای اعماق بیش از ۱۰ متر، حتماً از فنهای با قدرت بیش از ۳۰۰۰ دور در دقیقه استفاده کنید.
ب) روش مکش معکوس (اگزوز)
اگر بوی شدیدی احساس میشود، ابتدا باید از مکش استفاده کرد. در این حالت، فن لولهگذاری شده و هوای آلوده را از انتهای اتاقک میمکد و به فاصله ۲۰ متری از دهانه کار پرتاب میکند.
هشدار انفجار: اگر احتمال وجود گاز متان (گاز مرداب) وجود دارد، هرگز از هواکشهای معمولی استفاده نکنید. کوچکترین جرقه در موتور فن باعث انفجار کل تونل میشود. در این موارد باید از فنهای ضد انفجار (EX) استفاده کرد.
ج) تست پایداری هوا با سنسورهای هوشمند
امروزه سنسورهای ارزانقیمت الکترونیکی (سری MQ) جایگزین روشهای سنتی شدهاند. یک حفار حرفهای باید یک کیت شامل سنسورهای زیر را داشته باشد:
- سنسور MQ-4: مخصوص تشخیص متان و گازهای طبیعی. هنگام مواجهه با گاز طلا و سموم دفینه
- سنسور MQ-135: برای سنجش کیفیت کلی هوا و وجود آمونیاک و بنزن.
- دستگاه O2 Meter: برای اطمینان از اینکه سطح اکسیژن زیر ۱۹.۵٪ نیامده باشد.
اگر دستگاه هشدار داد، بلافاصله کار را متوقف کنید. یادتان باشد که در محیطهای زیرزمینی، شما متوجه کمبود اکسیژن نمیشوید؛ فقط ناگهان احساس شادی کاذب، سپس سنگینی پلک و در نهایت مرگ میکنید.
۳. هنگام استشمام گاز طلا و سموم دفینه و بعد کالبدشکافی مسمومیت؛ در بدن حفار چه میگذرد؟
درک فیزیولوژیک مسمومیت به شما کمک میکند تا علائم را قبل از بیهوشی تشخیص دهید. گاز طلا و سموم دفینه به سه روش به بدن حمله میکنند: خفگی شیمیایی، تخریب سیستم عصبی و سوختگی بافتی.
۱. مکانیسم خفگی با مونوکسید کربن و متان هنگام استشمام گاز طلا و سموم دفینه
مونوکسید کربن ($CO$) که اغلب از سوختن ناقص زغال یا موتورهای بنزینی در دهانه چاه تولید میشود، “میل ترکیبی” فوقالعادهای با خون دارد. وقتی این گاز را تنفس میکنید، جای اکسیژن را در هموگلوبین میگیرد. مغز شما تصور میکند که در حال تنفس است، اما هیچ اکسیژنی به سلولها نمیرسد. اولین نشانه، سردرد ضرباندار در ناحیه شقیقهها و سرخی غیرطبیعی گونههاست. در این حالت، فرد قدرت تصمیمگیری را از دست میدهد و به جای فرار، تمایل به خوابیدن دارد.
۲. اثرات آنی سیانور (مرگ در ثانیه) هنگام مواجهه با گاز طلا و سموم دفینه
سیانید هیدروژن ($HCN$) که ممکن است در تلههای باستانی فعال شود، مستقیماً به میتوکندری سلول حمله میکند. حتی اگر کپسول اکسیژن به دهان داشته باشید اما پوستتان با غلظت بالای این گاز در تماس باشد، مسمومیت رخ میدهد. علائم شامل احساس طعم فلزی تلخ در دهان، تنگی نفس شدید و به دنبال آن تشنج است. در حفاریهای حرفهای، همراه داشتن کیت آمپول آمیل نیتریت برای خنثیسازی فوری سیانور الزامی است.
۳. اقدامات نجات و احیا در محل هنگام استشمام گاز طلا و سموم دفینه
اگر فردی را از داخل چاه سمی بیرون کشیدید، این مراحل را به ترتیب انجام دهید:
- دور کردن از دهانه: مصدوم را حداقل ۵۰ متر از منبع گاز دور کنید و در جهت باد قرار دهید.
- بررسی راه هوایی: به دلیل احتمال استفراغ، دهان او را چک کنید.
- احیای قلبی (CPR): اگر ضربان ندارد، ماساژ قلبی را شروع کنید. اما مراقب باشید! اگر مصدوم با سیانور مسموم شده باشد، تنفس دهانبهدهان میتواند باعث مسمومیت خودِ نجاتدهنده شود.
- گرم نگه داشتن: بدن مصدوم دچار افت دمای شدید میشود؛ او را در پتو بپیچید تا شوک حرارتی ناشی از گاز طلا و سموم دفینه کاهش یابد.
هشدار نهایی: بسیاری از آسیبهای ریوی ناشی از گاز طلا و سموم دفینه، اثر خود را ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد نشان میدهند (ادم ریوی). حتی اگر مصدوم حس میکند حالش خوب است، حتماً باید به بیمارستان منتقل شده و تحت عکسبرداری ریه قرار گیرد.
نتیجهگیری تخصصی
حفاری در فضاهای بسته و باستانی، بیش از آنکه به قدرت بازو نیاز داشته باشد، به دانش شیمی و زیستشناسی نیاز دارد. گاز طلا یک نام استعاری برای معجون مرگباری از واکنشهای شیمیایی چند هزار ساله است. با رعایت اصول ایمنی، استفاده از دستگاههای گازسنج و سیستمهای تهویه پیشرفته، ریسک جانی خود را به صفر برسانید. به یاد داشته باشید که هیچ گنجی ارزش جان شما را ندارد.
هنوز شک دارید؟ ویدئوهای تست را ببینید
ما در کانال آپارات و اینستاگرام موسوی آفیشیال، تست خاکی این دو دستگاه را کنار هم قرار دادهایم. دیدن عملکرد واقعی، تصمیمگیری را آسان میکند.
تامین تجهیزات ایمنی و گازسنجی
مجموعه ما ارائه دهنده انواع ماسکهای شیمیایی تمامصورت، فیلترهای کلاس ABEK و دستگاههای نشتیاب گاز برای پروژههای حفاری است.
